Kaartlezen

Een topografische kaart is een vereenvoudigde tekening van het terrein, van bovenaf gezien. Alles wat erop staat, heeft een afgesproken betekenis: kleuren, lijnen en symbolen. Groen is bos, blauw is water, bruin zijn hoogtelijnen, zwart en grijs zijn gebouwen en wegen. De legenda in de rand van de kaart verklaart elk symbool; wie die kent, hoeft hem na een tijdje niet meer op te zoeken.

Het belangrijkste inzicht is dat de kaart ouder is dan het terrein. Een pad kan zijn dichtgegroeid, een bos gekapt, een gebouw gesloopt. Kaartlezen is daarom altijd vergelijken: wat zegt de kaart, wat zie ik, en klopt dat met elkaar. Harde kenmerken zoals wegen, waterlopen, spoorlijnen en hoogteverschillen veranderen zelden en zijn je betrouwbaarste houvast.

Militaire kaarten zijn vrijwel altijd schaal 1:50.000 of 1:25.000, met een raster van kilometerlijnen erover. Dat raster is geen versiering: het is het systeem waarmee je elk punt op de kaart met een paar cijfers kunt benoemen. Daar gaat les vier over.

De schaal zegt hoeveel keer het terrein is verkleind. Op een kaart van 1:50.000 is één centimeter op de kaart 50.000 centimeter in het terrein, dus 500 meter. Op 1:25.000 is één centimeter 250 meter. Onthoud die twee getallen; vrijwel alles wat je later doet, gaat erop terug.

Rekenen gaat zo: meet de afstand op de kaart in centimeters, vermenigvuldig met de schaal, deel door 100 voor meters. Vier centimeter op 1:50.000 is 4 x 50.000 = 200.000 centimeter, dus 2.000 meter, twee kilometer. Andersom: wil je weten hoe lang drie kilometer op die kaart is, deel dan 300.000 door 50.000, dat is zes centimeter.

Het kilometerraster helpt je schatten zonder liniaal: elk vakje is in het terrein precies één bij één kilometer, op elke schaal. Een afstand van anderhalf vakje is dus anderhalve kilometer, ongeacht welke kaart je in handen hebt.

Er zijn drie noordrichtingen. Geografisch noord is de richting naar de noordpool. Kaartnoord is de richting van de verticale rasterlijnen op je kaart; die wijken een klein beetje af van geografisch noord omdat een ronde aarde op een plat vel wordt getekend. Magnetisch noord is waar je kompasnaald heen wijst, en dat is weer iets anders, omdat de magnetische pool niet op de geografische pool ligt.

Het verschil tussen kaartnoord en magnetisch noord heet de declinatie, of in militaire termen de kaarthoekverbetering. Hij staat in de rand van elke kaart, met het jaar waarin hij gold, want hij verschuift langzaam. In Nederland is dat verschil op dit moment klein, in de orde van een paar graden, maar op een lange tocht telt een paar graden op tot honderden meters.

Een kaart oriënteren betekent: de kaart zo draaien dat kaartnoord in het terrein ook naar het noorden wijst. Leg het kompas op de kaart met de lange zijde langs een verticale rasterlijn, draai kaart en kompas samen tot de naald in de noordmarkering van het kompashuis valt. Nu komt alles op de kaart overeen met wat je om je heen ziet: de weg die op de kaart naar rechts loopt, loopt in het terrein ook naar rechts. Oriënteren is de eerste handeling bij elke stop.

Het kilometerraster geeft elk punt een adres. De verticale lijnen zijn de oostwaarden, de horizontale de noordwaarden; langs de kaartrand staan hun nummers. De regel die je nooit mag vergeten: eerst oost, dan noord. Eerst naar rechts lopen, dan omhoog. Wie het omdraait, komt kilometers verderop uit.

Een coördinaat van vier cijfers benoemt een vakje van één bij één kilometer: de eerste twee cijfers zijn de verticale lijn links van het punt, de laatste twee de horizontale lijn eronder. Zes cijfers maken het honderd meter nauwkeurig: je verdeelt het vakje in gedachten in tien stroken in beide richtingen en voegt per richting een cijfer toe. Acht cijfers brengen je op tien meter, wat met een gewoon kompas en een kaart al zelden zinvol is.

Militaire kaarten gebruiken hiervoor het wereldwijde UTM-raster, meestal geschreven als MGRS: een zone-aanduiding, twee letters voor het vak van honderd kilometer, en dan de cijfers. Voor een route binnen één kaartblad zijn alleen de cijfers nodig. De Nederlandse civiele kaarten gebruiken het Rijksdriehoeksstelsel met andere getallen; het principe van eerst oost dan noord is hetzelfde.

De kaarthoek is de richting van je startpunt naar je doel, gemeten in graden vanaf kaartnoord, met de klok mee. Noord is 0 of 360, oost is 90, zuid is 180, west is 270. Je meet hem zo: leg de lange zijde van je kompas langs de lijn van start naar doel, met de looprichtingspijl naar het doel. Draai nu alleen het kompashuis tot de noordlijnen in het huis evenwijdig lopen aan de verticale rasterlijnen van de kaart, met de N naar kaartnoord. Lees de hoek af bij de looprichtingspijl.

Daarna corrigeer je voor de declinatie, als die op jouw kaart meer dan een graad is: de kaartrand zegt of je moet optellen of aftrekken. Dan houd je het kompas voor je, draait je lichaam tot de naald in de noordmarkering valt, en loopt in de richting van de pijl. Kies in die richting een duidelijk punt in de verte, een boom of een paal, en loop daarnaartoe zonder steeds op het kompas te kijken. Bij dat punt neem je opnieuw de hoek. Zo loop je ook door bos en in het donker een rechte lijn.

Een hoek lopen betekent ook afstand bijhouden. Tel je passen: de meeste mensen doen ongeveer 60 tot 70 dubbele passen per honderd meter op vlak terrein, meer bergop en in zwaar terrein. Meet jouw eigen getal een keer op een bekende afstand. Dat ene cijfer is op een nachtelijke tocht meer waard dan welke app ook.

Hoogtelijnen verbinden punten van gelijke hoogte. Het hoogteverschil tussen twee opeenvolgende lijnen is vast en staat in de kaartrand; op Nederlandse kaarten vaak 2,5 of 5 meter, in bergachtig buitenland 10 of 20. Liggen de lijnen dicht op elkaar, dan is het steil; liggen ze ver uit elkaar, dan is het vlak. Dat is het hele principe. De rest is herkennen van vormen.

Een top zie je als een reeks gesloten ringen die steeds kleiner worden. Een dal of beekloop zie je als lijnen die een V of U vormen; de punt van de V wijst naar boven, stroomopwaarts. Een rug, een langgerekte verhoging, geeft V-vormen die de andere kant op wijzen, naar beneden. Een zadel is het lage punt tussen twee toppen: de plek waar je een rug het makkelijkst oversteekt, en daarom de plek waar paden vaak lopen.

Reliëf is je betrouwbaarste oriëntatiepunt, want het verandert niet. Een pad verdwijnt, een dal niet. Wie bij elke stop kijkt of de helling onder zijn voeten klopt met de hoogtelijnen op de kaart, raakt zelden echt kwijt.

Een goede route bestaat uit etappes tussen herkenbare punten: een kruising, een bosrand, een brug, een heuveltop. Per etappe noteer je de kaarthoek en de afstand. Zo hoef je onderweg niet te denken, alleen te lopen en te tellen. Kies waar het kan een handrail, een lijn in het terrein die in je richting loopt, zoals een beek, een weg of een bosrand; volg die en gebruik het kompas alleen om te controleren.

Gebruik een vangrail: een duidelijk kenmerk vóórbij je doel, haaks op je looprichting. Loop je daar tegenaan, dan weet je dat je te ver bent en moet je terug. Een weg achter een doel in het bos is de klassieke vangrail. En mik bewust naast je doel als dat op een lijn ligt: wie iets links van een brug aanloopt, weet bij de rivier dat hij naar rechts moet. Wie recht mikt en mist, weet niet welke kant op.

Twijfel je waar je bent, dan stop je, oriënteert de kaart en zoekt twee of drie herkenbare punten om je heen die ook op de kaart staan. Neem naar elk de kompashoek, trek die lijnen op de kaart: waar ze elkaar kruisen, sta jij. Dat heet een kruispeiling. Lukt dat niet, loop dan terug naar je laatste zekere punt in plaats van door te gaan op hoop. Dat is wat elke instructeur je zal zeggen en wat bijna niemand in het begin doet.