Knopen en touwwerk

Er bestaan duizenden knopen; je hebt er zes nodig. Een goede knoop doet drie dingen: hij houdt onder belasting, hij schiet niet los als de belasting wegvalt of van richting verandert, en je krijgt hem na belasting weer open. Die laatste eis wordt vaak vergeten. Een knoop die na een nacht in de regen alleen nog met een mes loskomt, kost je het touw.

Daarom leer je per situatie één knoop, en die leer je zo dat je hem met je ogen dicht kunt leggen. In het veld leg je knopen in het donker, met koude handen, met handschoenen, onder tijdsdruk. Wat je dan nog kunt, is wat je echt kent. Een knoop die je alleen bij daglicht met de tekening ernaast kunt maken, ken je niet.

Een paar woorden die je nodig hebt. Het staande part is het deel van het touw dat vastzit of belast wordt. Het lopende eind is het losse uiteinde waarmee je werkt. Een bocht is een lus zonder kruising; een oog is een gesloten lus. En een steek is een knoop die om iets anders heen gaat, een paal of een ander touw, en zonder dat voorwerp uit elkaar valt.

De achtknoop is de eenvoudigste nuttige knoop en de basis van veel andere. Als stopknoop voorkomt hij dat een touweinde door een oog, een katrol of je eigen hand glipt. Je legt hem zo: maak een lus, haal het lopende eind achter het staande part langs, en steek het van boven door de lus. Trek aan. Van opzij ziet de knoop eruit als een acht; vandaar de naam. Een gewone overhandse knoop, de knoop die iedereen vanzelf legt, is kleiner en snoert zich onder belasting muurvast; de achtknoop is dikker en komt na belasting weer open.

De dubbele achtknoop, gelegd in een dubbel genomen touw, geeft een vaste lus die niet aantrekt. Dat is de knoop waarmee klimmers zich inbinden, en de reden is precies die betrouwbaarheid: hij is makkelijk te controleren, want een correct gelegde dubbele acht is symmetrisch en je ziet in één oogopslag of hij klopt. Oefen hem tot je hem in het donker kunt controleren op gevoel.

Gebruik: een stop aan het einde van elk touw dat door iets heen loopt; een vaste lus om een last aan te haken; het inbinden bij klimmen en abseilen. Niet geschikt om twee touwen te verbinden of om iets aan een paal vast te zetten; daarvoor komen de volgende lessen.

Als je één knoop onthoudt, is het deze. De paalsteek maakt een vaste lus aan het einde van een touw die onder belasting niet aantrekt en daarna met één beweging weer loskomt. Een lus om een gewonde onder de armen, om een paal, om je eigen middel, om een last die gehesen wordt: de paalsteek.

De klassieke manier om hem te leren is het verhaal van het konijn. Maak een klein oog in het staande part, met het lopende eind bovenop. Dat oog is het hol. Het lopende eind is het konijn: het komt uit het hol omhoog, loopt achter de boom langs, het staande part, en duikt weer het hol in. Trek aan het staande part en aan de lus tegelijk, en de knoop zet zich. Het konijn moet aan de binnenkant van de lus uitkomen; komt het aan de buitenkant uit, dan heb je een knoop die eruitziet als een paalsteek maar onder belasting losschiet.

De controle: trek de lus open en kijk naar de knoop. Een goede paalsteek heeft een duidelijke kraag om het staande part heen, en het lopende eind ligt binnen de lus. Oefen hem met een lus om je eigen middel, met één hand, en in het donker, want dat is de versie waar het om gaat: een lus om jezelf of een ander kunnen maken zonder te kijken. Laat na het leggen altijd minstens tien centimeter lopend eind over; een paalsteek met een kort eind kan onder wisselende belasting uitwerken.

De mastworp is de knoop om een touw aan een paal, een boom, een ring of een stang te zetten, bijvoorbeeld bij het begin van een tentlijn of een afspanning. Hij bestaat uit twee slagen om de paal, waarbij de tweede slag onder zichzelf door wordt gestoken. Snel te leggen, ook met één hand, en makkelijk weer los.

Je kunt hem op twee manieren leggen. Over een paal met een vrij uiteinde, een tentharing of een stang, maak je twee oogjes in het touw, legt het tweede oog achter het eerste en schuift beide over de paal. Om een boom of een vaste paal leg je hem met het lopende eind: een slag om de paal, kruis over het staande part, nog een slag, en het eind onder de laatste slag door. Trek beide kanten aan.

De beperking: een mastworp houdt goed bij belasting haaks op de paal, maar kan onder wisselende of draaiende belasting gaan lopen. Daarom zet je hem bij iets belangrijks vast met een halve steek of twee om het staande part. En gebruik hem niet als enige knoop aan iets waar een persoon aan hangt; daarvoor is de paalsteek of de dubbele acht.

De platte knoop verbindt twee touwen van gelijke dikte, of de twee einden van hetzelfde touw, bijvoorbeeld om een bundel of een verband af te binden. Je legt hem als twee overhandse knopen over elkaar, in tegengestelde richting: rechts over links, dan links over rechts. Als de knoop goed ligt, lopen beide einden aan dezelfde kant uit en ligt hij plat. Leg je twee keer dezelfde kant, dan krijg je een oude wijf, een knoop die scheef ligt en onder belasting losschiet. Dat is de meest gemaakte fout met touw die er bestaat.

De platte knoop is een afbindknoop, geen verbindingsknoop voor zware belasting. Twee touwen waar je aan gaat trekken, of waar iets aan hangt, verbind je er niet mee; de knoop kan kantelen en uitlopen. Voor een verband om een ledemaat, een bundel takken of een zak is hij precies goed, ook omdat je hem makkelijk weer los krijgt.

Zijn twee touwen ongelijk van dikte, of is er echte trekkracht, dan leg je een schootsteek. Maak van het dikste touw een bocht. Steek het dunne touw van onderen door de bocht, haal het om beide delen van de bocht heen en steek het onder zichzelf door, aan de kant waar het naar binnen kwam. Voor extra zekerheid maak je de slag om de bocht twee keer: de dubbele schootsteek. Hij houdt onder belasting en komt daarna gewoon weer los.

Een touw dat te lang is, knip je niet door; je kort hem in met een trompetsteek. Leg het overtollige deel in een dubbele bocht, als een Z, en leg aan beide uiteinden van die Z een halve steek om de bocht. Onder belasting trekt de knoop zich vast; valt de belasting weg, dan kan hij loskomen, dus hij hoort alleen in een lijn die onder spanning blijft, zoals een afspanlijn of een lijn waar je mee sleept. Daar is hij onmisbaar, en het bespaart je het touw dat je anders had doorgeknipt.

Een lijn strak spannen tussen twee punten, voor een tent, een zeil of een eenvoudige oversteek, gaat met een combinatie van wat je al kent: aan de ene kant een mastworp met een halve steek, aan de andere kant een spanknoop. De eenvoudigste spanknoop is een lus in de lijn, bijvoorbeeld een dubbele acht, waar je het lopende eind doorheen haalt als een katrol: je trekt de lijn strak over de lus en zet het eind vast met twee halve steken. Zo krijg je meer spanning op de lijn dan je met trekken alleen kunt halen.

Tot slot het bewaren van touw: niet als een prop in je rugzak. Leg het in gelijke bochten over je hand of onderarm en bind de bundel af met een paar slagen en een lus, zodat je hem met één beweging weer uitrolt. Een touw dat in de knoop zit op het moment dat je hem nodig hebt, is net zo nutteloos als geen touw.