Oorlogsrecht: de regels die elke militair kent

Het klinkt tegenstrijdig: regels voor iets dat per definitie gewelddadig is. Toch bestaan ze, en ze zijn oud. Het humanitair oorlogsrecht, ook internationaal humanitair recht of oorlogsrecht genoemd, heeft één doel: het lijden beperken van mensen die niet of niet meer meevechten. Burgers, gewonden, gevangenen, medisch personeel. Het verbiedt oorlog niet; het begrenst wat erin mag.

De basis zijn de vier Conventies van Genève van 1949, die vrijwel elk land ter wereld heeft ondertekend, en de aanvullende protocollen van 1977. Daarnaast is er gewoonterecht: regels die zo breed worden gedeeld dat ze ook gelden voor wie geen verdrag heeft getekend. Nederland heeft het oorlogsrecht in de eigen wet verankerd, onder meer in de Wet internationale misdrijven, en Defensie leert het aan elke militair.

De reden dat je het leert, is praktisch. In een conflict ben jij degene die ter plekke beslist, in seconden, zonder jurist naast je. De regels zijn zo opgezet dat je ze op dat moment kunt toepassen, als je ze kent. En de regels werken twee kanten op: ze beschermen ook jou als je gewond raakt of gevangen wordt genomen, en die bescherming geldt alleen zolang jouw kant zich er ook aan houdt.

Het hele oorlogsrecht is terug te brengen tot vier beginselen. Onderscheid: je maakt altijd onderscheid tussen wie meevecht en wie niet, en tussen militaire doelen en burgerobjecten. Alleen het eerste mag je aanvallen. Een soldaat, een tank, een munitiedepot zijn militaire doelen; een ziekenhuis, een school, een woonwijk niet, tenzij ze militair worden gebruikt, en zelfs dan met grote terughoudendheid.

Proportionaliteit: ook bij een legitiem militair doel mag de verwachte schade aan burgers en burgerobjecten niet buitensporig zijn in verhouding tot het concrete militaire voordeel. Een enkele schutter in een flatgebouw rechtvaardigt niet het gebouw platleggen. Militaire noodzaak: geweld is alleen toegestaan voor zover het nodig is om een militair doel te bereiken; geweld dat daar niets aan bijdraagt, is verboden, hoe effectief het ook lijkt. En menselijkheid: het veroorzaken van onnodig lijden is verboden, ook tegenover de tegenstander. Dat is de reden achter het verbod op bepaalde wapens en op het afmaken van gewonden.

In de praktijk komen de vier samen in één vraag die je jezelf stelt voordat je handelt: is dit een militair doel, is wat ik doe nodig, staat de schade in verhouding, en veroorzaak ik geen onnodig lijden. Militairen leren dat niet als filosofie maar als drill, omdat je er in seconden mee moet kunnen werken.

Burgers zijn beschermd zolang ze niet rechtstreeks deelnemen aan de vijandelijkheden. Dat laatste is de scharnier: wie een wapen oppakt en meevecht, verliest de bescherming voor de duur van die deelname. Wie dat niet doet, mag nooit doelwit zijn, ook niet als hij sympathie heeft voor de tegenstander, ook niet als hij in een gebied woont dat de tegenstander controleert.

Gewonden, zieken en schipbreukelingen zijn beschermd, van welke kant ook. Ze moeten worden verzorgd, zonder onderscheid naar wiens kant ze vochten, alleen op basis van medische urgentie. Krijgsgevangenen, militairen die zich hebben overgegeven of gevangen zijn genomen, mogen niet worden gedood, gemarteld of vernederd, moeten menswaardig worden behandeld en mogen alleen worden ondervraagd binnen strikte grenzen. Medisch personeel en geestelijk verzorgers zijn beschermd, evenals ziekenhuizen, ambulances en alles wat het rode kruis, de rode halve maan of het rode kristal draagt. Dat embleem is geen versiering: het misbruiken ervan is een oorlogsmisdrijf.

Ook objecten zijn beschermd: ziekenhuizen, scholen, plaatsen van eredienst, cultureel erfgoed, en objecten die onmisbaar zijn voor het overleven van de bevolking, zoals drinkwatervoorzieningen en voedselvoorraden. Bescherming kan verloren gaan als een object militair wordt gebruikt, maar dan nog gelden proportionaliteit en, waar mogelijk, een waarschuwing vooraf. De grondregel is dat je bij twijfel uitgaat van bescherming, niet van het tegendeel.

Een aantal dingen is onder alle omstandigheden verboden, zonder uitzondering, zonder bevel dat het kan toestaan. Burgers aanvallen. Gevangenen doden, martelen of vernederen. Gewonden afmaken. Gijzelaars nemen. Seksueel geweld. Plunderen. Het rode kruis of een witte vlag misbruiken om de tegenstander te misleiden, wat perfidie heet: doen alsof je je overgeeft of gewond bent om dan toe te slaan. Uithongering van burgers als methode. Wapens die onnodig lijden veroorzaken of geen onderscheid kunnen maken, zoals chemische en biologische wapens.

Het woord absoluut is hier belangrijk. Bij de meeste regels in het leven weeg je af; hier niet. Er is geen militaire noodzaak die marteling rechtvaardigt, geen tactisch voordeel dat het doden van een gevangene toestaat, geen bevel dat het verbod opheft. Wie deze grens overgaat, pleegt een oorlogsmisdrijf, en dat verjaart niet.

Een misverstand dat vaak voorkomt: dat de tegenstander zich niet aan de regels houdt, geeft jou geen recht om ze ook te laten vallen. Het oorlogsrecht is geen contract dat vervalt als de ander het schendt. Het geldt voor jou omdat jij het hebt gezworen, en omdat een krijgsmacht die het loslaat, iets anders wordt dan een krijgsmacht. Dat is wat instructeurs in de opleiding keer op keer herhalen, en niet voor niets.

Het oorlogsrecht zegt wat maximaal mag. Voor elke inzet krijgt een militair daarnaast een geweldsinstructie, internationaal rules of engagement genoemd, die zegt wat in die specifieke missie mag, en dat is vrijwel altijd minder dan het oorlogsrecht toestaat. Bij een vredesmissie mag je bijvoorbeeld alleen geweld gebruiken om jezelf, je eenheid of specifiek aangewezen personen te beschermen; bij een gevechtsinzet is de instructie ruimer. De geweldsinstructie wordt per missie vastgesteld en wordt je voor vertrek uitgelegd, vaak met een kaartje dat je bij je draagt.

Wat altijd blijft, los van elke instructie, is het recht op zelfverdediging: bij een onmiddellijke dreiging voor je leven of dat van anderen mag je het geweld gebruiken dat nodig is om die dreiging af te wenden, niet meer. Nodig en in verhouding zijn ook hier de maatstaven. Een geweldsinstructie kan het recht op zelfverdediging nooit wegnemen; zij kan wel beschrijven hoe je het uitoefent, bijvoorbeeld met een waarschuwing vooraf als de situatie dat toelaat.

De geweldsinstructie is de reden dat militairen zo veel oefenen met scenario's: een voertuig dat niet stopt bij een controlepost, een menigte die oprukt, iemand met een voorwerp in de hand op afstand. In elk scenario is de vraag hetzelfde als bij de vier beginselen, maar nu toegespitst op jouw missie: wat is er aan de hand, wat mag ik volgens mijn instructie, en wat is het minste dat werkt. Wie dat heeft geoefend, handelt onder druk zoals hij moet.

Sinds de processen na de Tweede Wereldoorlog staat één regel vast: een bevel ontslaat je niet van verantwoordelijkheid. Wie een oorlogsmisdrijf pleegt op bevel, is daar zelf schuldig aan, en wie het beveelt ook. Een militair mag een bevel niet alleen weigeren als het kennelijk onrechtmatig is; hij moet het weigeren. Dat staat in de Nederlandse militaire wetgeving en het wordt in de opleiding letterlijk zo geleerd.

Kennelijk onrechtmatig betekent: een bevel waarvan iedereen met gezond verstand ziet dat het een misdrijf is. Schiet op die burgers. Dood die gevangene. Dat zijn geen moeilijke gevallen; die zijn er ook, en daarvoor bestaan juristen, commandanten en de mogelijkheid om een bevel te laten bevestigen. Maar de grens die je zelf moet kennen, is de grens van les vier: de absolute verboden. Daar hoef je niet over na te denken, daar moet je nee zeggen, en het is de taak van de opleiding om je dat zo te leren dat je het onder druk ook doet.

Dat is ook waarom Nederland het Internationaal Strafhof steunt en zelf oorlogsmisdrijven vervolgt, ook als ze door eigen militairen zijn gepleegd. Het beschermt de militair die zich aan de regels houdt, omdat duidelijk is dat zijn krijgsmacht die regels serieus neemt. Wie overweegt militair te worden, neemt dit mee in zijn afweging: je krijgt een wapen en de bevoegdheid om geweld te gebruiken, en daar hoort een persoonlijke verantwoordelijkheid bij die je nergens anders in je leven tegenkomt. De meeste militairen ervaren dat niet als last maar als de kern van het vak. Hoe de opleiding je daarop voorbereidt, lees je bij de Algemene Militaire Opleiding.