Eerste hulp in het veld

De eerste regel is er een die mensen in de schrik vergeten: zorg dat jij niet het tweede slachtoffer wordt. Kijk voordat je naar iemand toe rent naar wat er is gebeurd. Verkeer, stroom, water, instorting, iets dat nog kan afgaan. Een hulpverlener die zelf uitvalt, verdubbelt het probleem. In het veld komt daar de vraag bij of de dreiging die het slachtoffer trof, er nog is.

Daarna beoordeel je het slachtoffer in een vaste volgorde, zodat je het ernstigste eerst ziet. Hulpverleners gebruiken daarvoor de letters ABCDE. Airway: is de luchtweg vrij. Breathing: ademt het slachtoffer. Circulation: is er een ernstige bloeding, en hoe is de bloedsomloop. Disability: is het slachtoffer bij bewustzijn en hoe reageert het. Exposure: wat zie je verder als je het slachtoffer goed bekijkt, en bescherm het tegen kou. Je werkt de letters in volgorde af en gaat pas verder als de vorige is afgehandeld, omdat een vrije luchtweg belangrijker is dan een gebroken been.

In het militaire veld is er één bewuste afwijking: een levensbedreigende bloeding, een slagaderlijke bloeding uit een arm of been, gaat vóór alles, omdat iemand daar binnen minuten aan kan overlijden. Die volgorde leer je in de opleiding. Voor alles wat je in het gewone leven tegenkomt, geldt ABCDE. En vanaf het eerste moment: laat iemand 112 bellen, of bel zelf op de luidspreker terwijl je handelt. Zeg waar je bent, wat er is gebeurd en hoeveel slachtoffers er zijn, en hang niet op voordat de centralist dat zegt.

Een slachtoffer dat niet beweegt, spreek je luid aan en schud je voorzichtig aan de schouders. Reageert het, dan is het bij bewustzijn: praat ermee, stel het gerust en ga door met je beoordeling. Reageert het niet, dan controleer je de ademhaling. Maak de luchtweg vrij door het hoofd voorzichtig achterover te kantelen met de kin omhoog, en kijk, luister en voel maximaal tien seconden: beweegt de borst, hoor je adem, voel je lucht op je wang.

Ademt het slachtoffer normaal maar is het bewusteloos, dan leg je het in de stabiele zijligging. Dat voorkomt dat de tong de luchtweg blokkeert en dat braaksel wordt ingeademd. Kniel naast het slachtoffer, leg de arm aan jouw kant haaks omhoog, leg de andere hand tegen de wang aan jouw kant, trek het verste been op aan de knie en rol het slachtoffer naar je toe. Kantel het hoofd licht achterover zodat de mond naar beneden wijst. Blijf erbij en controleer elke minuut de ademhaling.

Ademt het slachtoffer niet, of niet normaal, dan begin je met reanimeren en laat je iemand een AED halen. Dertig borstcompressies, midden op het borstbeen, vijf tot zes centimeter diep, in een tempo van honderd tot honderdtwintig per minuut, afgewisseld met twee beademingen. Zonder onderbreking tot de hulpdiensten overnemen, de AED aangeeft wat te doen, of het slachtoffer duidelijk weer ademt. Dit is de vaardigheid die je niet uit tekst leert. Een reanimatiecursus duurt een paar uur en is overal te volgen; doe hem.

Vrijwel elke bloeding stopt met druk. Leg iets schoons op de wond, een verband, een doek, desnoods je hand, en druk stevig. Blijf drukken, minstens tien minuten, zonder tussendoor te kijken, want elke keer dat je kijkt, maak je het stolsel kapot dat zich begint te vormen. Daarna leg je een drukverband: een gaas op de wond, een opgevouwen verband of rol erbovenop als drukpunt, en een zwachtel stevig eromheen. Blijft het doorbloeden, dan leg je een tweede verband over het eerste; het eerste haal je niet weg.

Een slagaderlijke bloeding herken je aan helderrood bloed dat stootsgewijs komt, met de hartslag mee. Dat is levensbedreigend en vraagt om onmiddellijke, harde druk op de wond en 112. In het militaire veld leer je daarvoor de tourniquet: een band die boven de wond om arm of been wordt aangetrokken tot de bloeding stopt. Militairen dragen er zelf een en leren hem bij zichzelf aan te leggen, met één hand, in het donker. In het gewone leven gebruik je een tourniquet alleen bij een bloeding uit een ledemaat die met druk niet te stoppen is, en je noteert de tijd waarop hij is aangelegd, want een tourniquet die uren zit kost het ledemaat.

Wat je niet doet: een voorwerp dat in een wond zit eruit trekken. Het kan precies het vat dichtdrukken dat anders leegloopt. Je fixeert het en drukt eromheen. En je legt een slachtoffer dat veel bloed verliest plat, met de benen iets omhoog als er geen letsel aan hoofd of romp is, en je houdt het warm: bloedverlies en kou versterken elkaar.

Onderkoeling is in het veld het meest onderschatte gevaar, omdat het niet in de winter hoeft te gebeuren. Nat, wind en een paar graden boven nul zijn genoeg, zeker bij iemand die moe is, weinig heeft gegeten of stilligt na een verwonding. De eerste tekenen zijn rillen, onhandigheid, slechter praten en traag denken. Een gevaarlijk teken is juist het stoppen van het rillen bij iemand die nog steeds koud is: dan heeft het lichaam geen energie meer om warmte te maken.

Wat je doet: uit de wind en van de koude grond, natte kleding uit en droge aan, isoleren van onderen en van boven, warme zoete drank als het slachtoffer goed bij bewustzijn is en kan slikken, en bewegen als het nog kan. Wat je niet doet: wrijven over de huid, alcohol geven, of een ernstig onderkoeld slachtoffer snel opwarmen met heet water; dat kan de bloedsomloop ontregelen. Een slachtoffer dat verward is of niet meer rilt, behandel je voorzichtig, horizontaal, en je belt 112.

Bevriezing van vingers, tenen, oren en neus begint met gevoelloosheid en een witte, wasachtige huid. Bescherm de plek, warm hem langzaam op met lichaamswarmte, bijvoorbeeld de handen onder je oksels, en wrijf niet. Ontdooi een bevroren plek niet als er kans is dat hij opnieuw bevriest; dat doet meer schade dan bevroren blijven tot je ergens warm bent. Voorkomen is bij kou alles: droge sokken wisselen, handschoenen aan voordat je handen koud zijn, en elkaar in de gaten houden, want de eerste die onderkoeld raakt, merkt het zelf niet.

Zware inspanning met bepakking op een warme dag is de klassieke situatie voor hitteletsel, en het begint onschuldig. Hitte-uitputting: veel zweten, bleek, klam, hoofdpijn, misselijk, duizelig, krampen. Het slachtoffer is bij bewustzijn en kan nog praten. Behandeling: stoppen, schaduw, kleding los, koelen met water op huid en kleding en wapperen, drinken met kleine slokken als het kan, en niet verder gaan die dag.

Een hitteberoerte is iets anders en levensgevaarlijk: het lichaam kan zijn temperatuur niet meer regelen. Het slachtoffer is verward of raakt bewusteloos, de huid kan heet en droog zijn maar ook nog zweterig, en de lichaamstemperatuur is zeer hoog. Dit is een noodgeval: 112, en zo snel mogelijk koelen met alles wat je hebt, water, natte doeken, in de schaduw, benen omhoog, en niets te drinken geven aan iemand die niet helder is. Elke minuut dat het lichaam zo heet blijft, doet schade.

Voorkomen is ook hier het meeste werk: drinken vóórdat je dorst hebt, bij lange inspanning ook zout binnenkrijgen, de zwaarste inspanning niet op het heetst van de dag, en in een groep op elkaar letten. Wie stil wordt en achterop raakt, is vaak niet lui maar aan het oververhitten. Dat leren instructeurs je in de opleiding; het helpt als je het al weet.

In de opleiding valt niemand uit aan iets dramatisch; mensen vallen uit aan blaren. Een blaar begint als een warme, rode plek, een hotspot, en op dat moment moet je handelen: stoppen, schoen uit, de plek afplakken met een blarenpleister of tape, droge sok, verder. Wie doorloopt tot de blaar er is, heeft een week last. Voorkomen: schoenen die ingelopen zijn, sokken die passen en droog zijn, voeten die je elke pauze controleert, en nagels kort.

Een blaar die er al is, laat je het liefst heel; de huid erover is het beste verband. Is hij groot en zit hij op een plek waar hij toch kapot gaat, dan prik je hem met een schone naald aan de rand door, laat je het vocht eruit en plak je hem af met de huid erop. Een kapotte blaar behandel je als een wond: schoon, droog, afdekken, en in de gaten houden op infectie: rood, warm, dikker wordend, pijnlijker.

Een verstuikte enkel verzorg je met rust, koelen, een steunverband en het been omhoog, de eerste twee dagen. Kan het slachtoffer er niet op staan, is de enkel misvormd of is er pijn precies op het bot, dan is het een gebroken bot tot het tegendeel bewezen is: niet belasten, fixeren in de stand waarin hij ligt, en naar een arts. Dat onderscheid, wat kun je zelf en wat moet verder, is de laatste les van eerste hulp: weten waar jouw rol ophoudt.