Rangen en eenheden herkennen

Alle krijgsmachtdelen gebruiken hetzelfde bouwplan, met andere namen erop. Onderaan staan de manschappen: soldaten, matrozen, marechaussees. Zij voeren uit, in een groep van ongeveer acht tot tien mensen. Daarboven de onderofficieren: korporaals geven leiding aan een deel van de groep, sergeanten aan de hele groep, en de hogere onderofficieren, de sergeanten-majoor en adjudanten, zijn de ervaren vakmensen en de rechterhand van de commandant. Zij hebben het werk zelf jaren gedaan.

De derde laag zijn de officieren: van luitenant tot kolonel. Een luitenant leidt een peloton van dertig tot veertig mensen, een kapitein een compagnie van ruim honderd, een luitenant-kolonel een bataljon van enkele honderden. Officieren plannen en beslissen; onderofficieren zorgen dat het gebeurt. De vierde laag zijn de opperofficieren, de generaals en admiraals, die eenheden van duizenden mensen of hele krijgsmachtdelen leiden.

Het belangrijkste inzicht is dat rang en leeftijd niet hetzelfde zijn. Een adjudant van vijftig heeft meer ervaring dan een luitenant van drieëntwintig, en toch is de luitenant hoger in rang. Hoe dat in de praktijk werkt, leer je in les zes. Waar je zelf instapt en hoe je omhoog komt, staat in het artikel manschap, onderofficier of officier.

De landmacht en de luchtmacht delen vrijwel dezelfde rangnamen. Manschappen: soldaat der derde, tweede en eerste klasse, dan korporaal en korporaal der eerste klasse. Onderofficieren: sergeant, sergeant der eerste klasse, sergeant-majoor, adjudant-onderofficier. Officieren: tweede luitenant, eerste luitenant, kapitein, majoor, luitenant-kolonel, kolonel. Opperofficieren bij de landmacht: brigadegeneraal, generaal-majoor, luitenant-generaal, generaal.

De luchtmacht wijkt op één plek af: de laagste generaalsrang heet daar commodore in plaats van brigadegeneraal. Verder zijn de namen gelijk. De landmacht heeft daarnaast traditionele namen voor de laagste rangen bij bepaalde wapens: een soldaat bij de cavalerie heet huzaar, bij de artillerie kanonnier, bij de infanterie afhankelijk van het regiment ook jager of fuselier, en een sergeant bij de bereden wapens heet wachtmeester. Dat zijn geen andere rangen, alleen andere namen voor hetzelfde niveau.

Let op de volgorde van generaal-majoor en luitenant-generaal: de luitenant-generaal is de hogere van de twee, hoewel het woord luitenant lager klinkt. Dat is een erfenis uit de tijd dat een luitenant de plaatsvervanger van iemand was; de luitenant-generaal was de plaatsvervanger van de generaal, en stond dus direct onder hem. Hetzelfde geldt voor de luitenant-kolonel, die boven de majoor staat.

De marine heeft eigen rangnamen die op het eerste gezicht nergens op lijken. Het helpt om ze te koppelen aan de laag die je uit les één kent. Manschappen: matroos der derde, tweede en eerste klasse, dan korporaal. Onderofficieren: sergeant, sergeant-majoor, adjudant. Tot zover lijkt het nog op de landmacht.

Bij de officieren wordt het anders. Luitenant ter zee der derde klasse is het equivalent van tweede luitenant. Luitenant ter zee der tweede klasse is eerste luitenant. Luitenant ter zee der tweede klasse oudste categorie is kapitein. Luitenant ter zee der eerste klasse is majoor. Kapitein-luitenant ter zee is luitenant-kolonel, en kapitein ter zee is kolonel. Let op de valkuil: een kapitein ter zee is dus geen kapitein in landmachttermen maar een kolonel, drie rangen hoger.

De vlagofficieren, zoals de marine de opperofficieren noemt: commandeur staat gelijk aan brigadegeneraal, schout-bij-nacht aan generaal-majoor, vice-admiraal aan luitenant-generaal en luitenant-admiraal aan generaal. Het Korps Mariniers, dat onderdeel is van de marine, gebruikt weer de landmachtnamen: een marinier is in rang een soldaat, en een mariniersofficier is een luitenant of kapitein, geen luitenant ter zee.

De Koninklijke Marechaussee heeft voor de manschappen en onderofficieren eigen namen: marechaussee der vierde tot en met eerste klasse op het niveau van soldaat en korporaal, dan wachtmeester, wachtmeester der eerste klasse, opperwachtmeester en adjudant als onderofficiersrangen. De officieren dragen dezelfde namen als bij de landmacht, van tweede luitenant tot generaal.

Rangen worden gedragen op de schouders of op de borst van het uniform, en de insignes volgen een logica die je ook zonder de losse tekens te kennen kunt lezen. Manschappen dragen horizontale strepen of balkjes, en hoe meer strepen, hoe hoger binnen de laag. Onderofficieren dragen chevrons, de omgekeerde V-vormen, in oplopend aantal; de hoogste onderofficieren dragen daar een extra teken bij. Officieren dragen sterren of balken, van één voor de laagste luitenant tot drie voor een kapitein, en de hoofdofficieren dragen daarboven een extra teken, vaak een kroon of een balk, waarmee ze zich van de subalterne officieren onderscheiden. Opperofficieren dragen een eigen teken, bij de landmacht gekruiste sabels met sterren.

De details verschillen per krijgsmachtdeel en per uniform, en op het gevechtstenue zijn de insignes klein en in gedempte kleuren. Het principe blijft: streep is manschap, chevron is onderofficier, ster of balk is officier, en een apart teken is opperofficier. Wie dat ziet, weet binnen een seconde met wie hij spreekt.

Een baret zegt niets over rang, maar wel over de eenheid, en daarmee vaak over wat iemand heeft doorstaan om hem te mogen dragen. Een paar baretten moet je kennen, omdat ze een status aanduiden die iedereen in de krijgsmacht herkent.

De rode baret is van 11 Luchtmobiele Brigade. Je krijgt hem na de luchtmobiele opleiding, en hij staat voor de zwaardere fysieke eisen van die eenheid; het artikel over de rode baret legt uit wat ervoor nodig is. De groene baret is van het Korps Commandotroepen en wordt uitgereikt na de Elementaire Commando Opleiding; het is de meest selectieve baret van de landmacht. De donkerblauwe baret is van het Korps Mariniers en wordt in stappen uitgereikt tijdens de mariniersopleiding. De zwarte baret hoort traditioneel bij de cavalerie, de tankers en verkenners.

Een veelgemaakte fout is de groene baret aan de mariniers toeschrijven of de rode aan het KCT. Wie dat in de opleiding door elkaar haalt, hoort het meteen. De baret wordt gedragen met het embleem boven het linkeroog en de flap naar rechts; hoe hij hoort te zitten, is een van de eerste dingen die je leert. Het artikel KCT of mariniers zet de twee eenheden achter de groene en de donkerblauwe baret naast elkaar.

De regels zijn eenvoudig. Officieren spreek je aan met hun rang: luitenant, kapitein, majoor. Een onderofficier spreek je aan met zijn rang: sergeant, sergeant-majoor, adjudant. Generaals spreek je aan met generaal, ongeacht of het een brigadegeneraal of een generaal is. Je gebruikt u tegen iedereen die hoger in rang is, en in de praktijk ook tegen gelijken die je niet kent. Hoe hoger de rang, hoe formeler het gaat, en in de opleiding is alles formeel.

Groeten doe je buiten, in uniform en met hoofddeksel, aan officieren en aan de vlag; onderofficieren en manschappen onderling groeten elkaar niet met het militaire saluut. De exacte regels verschillen per krijgsmachtdeel en per situatie en worden je in de eerste dagen bijgebracht. Wat telt is dat je het principe kent: groeten is een teken van respect voor de rang, niet voor de persoon, en de hogere rang beantwoordt de groet.

Dan het punt uit les één: rang en ervaring. Een jonge luitenant heeft het gezag, de adjudant heeft de kennis, en een goede luitenant weet dat. In de praktijk vraagt hij zijn sergeanten om advies en beslist hij daarna; zij voeren uit, ook als ze het anders hadden gedaan. Wie als nieuwe militair ziet hoe dat samenspel werkt, begrijpt meer van de krijgsmacht dan uit welk organogram ook. En wie zelf omhoog wil, moet weten dat de weg van manschap naar onderofficier via de school van het krijgsmachtdeel loopt, en de weg naar officier via de NLDA, met instroom vanuit elk niveau.