Slaaptekort, kou en druk

Na één nacht met te weinig slaap merk je nog weinig, en dat is precies het gevaar: je reactietijd is al langzamer, je oordeel al slechter, en je denkt dat het meevalt. Na twee nachten wordt het zichtbaar. Je maakt fouten in eenvoudige taken, je vergeet wat je net hebt gehoord, je wordt prikkelbaar of juist lacherig, en je krijgt microslaapjes: seconden waarin je hersenen uitvallen terwijl je ogen open zijn. Wie dan een voertuig bestuurt of een wapen hanteert, is gevaarlijk zonder dat hij het weet.

Na drie nachten gaan sommige mensen dingen zien die er niet zijn: schaduwen die bewegen, geluiden, gesprekken. Dat is geen zwakte maar fysiologie, en instructeurs weten het. De selecties gebruiken slaaptekort niet om je te pesten, maar omdat het de snelste manier is om te zien of iemand onder druk blijft nadenken, blijft communiceren en zijn maten blijft zien. Wie zich in zichzelf terugtrekt als hij moe is, is in een team een risico.

Wat helpt is weten dat het komt, en wat het is. Wie weet dat hij na twee nachten prikkelbaar wordt, kan zijn mond houden op het moment dat hij iets stoms wil zeggen. Wie weet dat de schaduw bij de bosrand een product van zijn hersenen is, raakt er niet van in paniek. Kennis is hier geen troost maar gereedschap.

Je kunt slaap niet van tevoren sparen, maar je kunt wel uitgerust beginnen. De weken voor een selectie slaap je zeven tot negen uur per nacht, op vaste tijden, zonder schermen in het laatste uur, zonder alcohol. Wie al moe aankomt, heeft op dag twee het niveau dat anderen op dag vier bereiken. Dat klinkt banaal; het is het grootste voordeel dat je kunt pakken.

Tijdens een selectie slaap je als het kan, waar het kan, hoe kort ook. Twintig minuten is een slaapje dat je opknapt; langer dan een half uur en je zakt in diepe slaap en wordt er suf uit wakker. Leer die korte slaap thuis: ga liggen, zet een wekker op twintig minuten, en oefen het loslaten. Het is een vaardigheid, geen gave. Eet iets voordat je gaat liggen als je kunt, want honger houdt je wakker.

Cafeïne werkt, maar alleen als je hem gericht gebruikt. Wie dagelijks vier koppen koffie drinkt, heeft er tijdens de selectie niets meer aan. Bouw het af in de weken ervoor, en gebruik het dan op het moment dat je het echt nodig hebt, bijvoorbeeld in de vroege ochtend als de dip het diepst is, niet de hele dag door. En weet dat het niet werkt tegen microslaap; daar helpt alleen slaap, of bewegen en praten tot je kunt slapen.

Kou hoeft niet onder nul te zijn om je te breken. Vijf graden, regen en wind, en een lichaam dat moe is en te weinig heeft gegeten, zijn genoeg. Het begint met handen die niet meer werken: een knoop leggen, een rits dichtdoen, een kaart vasthouden. Dan wordt je denken traag en je humeur slecht, en dat merk je zelf als laatste. Wat de module eerste hulp over onderkoeling zegt, is het eindstadium; de selectie verlies je ver daarvoor, op het moment dat je handen en je hoofd ophouden met werken.

Nat is koud. Dat is de hele les in drie woorden. Zweet van een mars, regen, een sloot: natte kleding geleidt warmte vele malen sneller weg dan droge. Dus kleed je in lagen die je aan- en uittrekt voordat je zweet, niet erna; draag een laag tegen de huid die vocht afvoert en geen katoen; en houd altijd één droge laag in een waterdichte zak in je rugzak, voor de stop en voor de nacht. Wie zijn droge laag al in de middag aantrekt, heeft 's nachts niets meer.

Hoofd, handen en voeten verliezen de meeste warmte en zijn het eerst kapot: muts op bij elke stop, handschoenen aan voordat je handen koud zijn, droge sokken voor de nacht. En eet. Het lichaam maakt warmte uit voedsel; wie uren niet eet, heeft letterlijk geen brandstof om warm te blijven. Beweeg bij een lange stop in plaats van stil te zitten, en kijk naar je maten: de eerste die stil wordt en onhandig, is de eerste die onderkoeld raakt, en hij merkt het zelf niet.

Een instructeur die schreeuwt, die een opdracht geeft die niet kan, die je corrigeert op iets wat je goed deed, die je om drie uur 's nachts laat aantreden: het is geen willekeur en geen persoonlijke afkeer. Het is een test, en de vraag achter de test is altijd dezelfde: wat doe je als het niet eerlijk is, niet logisch en niet leuk. Want dat is wat inzet is. Wie dan nog luistert, uitvoert, communiceert en zijn maten helpt, is wat de eenheid zoekt. Wie dan gaat discussiëren, zich terugtrekt of een ander laat vallen, niet.

De reactie die werkt, is saai: luisteren, bevestigen, uitvoeren, en als iets echt niet kan dat kort en feitelijk melden, zonder toon. Geen verklaringen, geen verdediging, geen grappen op het verkeerde moment. Instructeurs zien in seconden het verschil tussen iemand die het meent en iemand die het speelt, en ze zoeken de eerste. Wat je denkt, mag je denken; wat je laat zien, bepaalt of je blijft.

Wat ze daarnaast testen, is of je een maat bent. Wie bij een opdracht die niet lukt zijn groep de schuld geeft, wie bij een zware mars een ander zijn rugzak niet overneemt als dat nodig is, wie zijn eten niet deelt: dat valt op, en het weegt zwaarder dan een slechte tijd op de mars. De selectie is nooit alleen van jou. Het beste wat je kunt doen als je het zelf zwaar hebt, is naar de man naast je kijken en vragen hoe het met hem gaat; dat helpt hem, en het haalt jou uit je eigen hoofd.

Vrijwel iedereen die opgeeft bij een selectie, geeft op in de nacht, in de kou, na een mislukte opdracht, met een lege maag. Nooit na een warme maaltijd in de zon. Dat is geen toeval: het hoofd biedt een uitweg aan precies op het moment dat het lichaam het slechtst is, en die uitweg klinkt dan redelijk. Je wist het niet zeker, je hebt het geprobeerd, thuis wachten mensen. De regel die daarbij hoort, kennen alle instructeurs en de meeste kandidaten niet: beslis nooit om te stoppen op een dieptepunt. Beslis morgen, na het eten, na de slaap. Vrijwel altijd beslis je dan anders.

Drie technieken die onder druk werken. Ten eerste ademen: vier tellen in, vier tellen vast, vier tellen uit, vier tellen leeg, een paar minuten lang. Het haalt je hartslag naar beneden en je hoofd uit de paniek, en het is niet toevallig wat militairen en hulpverleners wereldwijd leren. Ten tweede opdelen: niet de selectie van veertien dagen, niet de mars van dertig kilometer, maar tot het eten, tot de volgende stop, tot de volgende boom. Het hoofd kan een boom aan; een selectie niet. Ten derde de interne zin: een korte, feitelijke zin die je tegen jezelf zegt als het slecht gaat. Niet opzwepend, wel waar. Ik heb dit getraind. Dit gaat voorbij. Eén stap.

En kies vooraf, in rust, waarom je dit doet. Niet een vaag beeld van een baret, maar iets dat je op een dieptepunt nog gelooft. Mensen die hun waarom kennen, halen selecties met minder talent dan mensen die het niet kennen; instructeurs zien dat elke lichting opnieuw. Schrijf het op, nu, en lees het terug als je eraan twijfelt.

Dit is de les waar het misgaat bij mensen die te enthousiast zijn. Je hoeft jezelf thuis niet drie nachten wakker te houden, niet in de sloot te slapen, en niet naar een vriend te zoeken die tegen je schreeuwt. Dat is gevaarlijk, het levert niets op, en het is niet wat de selecties testen. Ze testen wat je doet als die dingen jou overkomen, met instructeurs en medische begeleiding eromheen. Thuis bouw je het fundament; de blootstelling krijg je daar.

Wat je wel doet: de modules van deze reeks, in volgorde. Wie de mars met bepakking beheerst, heeft op dag drie van een selectie hoofd en lichaam over voor de rest. Wie kan slapen in twintig minuten op een parkeerplaats, slaapt ook in een bivak. Wie zijn lagen op tijd aan- en uittrekt, raakt niet onderkoeld. Wie de saaie reactie op druk heeft geoefend op zijn werk, heeft hem in de selectie. Negentig procent van de mentale voorbereiding is fysieke voorbereiding: een lichaam dat het aankan, laat het hoofd met rust.

Wat je daarnaast gedoseerd oefent: één keer een mars na een korte nacht, af en toe trainen in de regen, koude douches als je dat wilt, een lange dag buiten met weinig comfort. Genoeg om te weten dat je het kunt, niet zoveel dat je er kapot aan gaat. En wees eerlijk tegen jezelf: wie na deze reeks weet dat dit niets voor hem is, heeft ook iets geleerd, en daar is niets mis mee. Er zijn genoeg plekken bij Defensie waar dit niet wordt gevraagd en waar je even hard nodig bent.